|
|
Minister Koenders heeft Ontwikkelingssamenwerking, en daarmee de Rijksoverheid, neergezet als een barmhartige partij door het ingezamelde geld op 555 te verdubbelen. Het staat buiten twijfel dat wat er in Haïti gebeurd is een verschrikkelijke gebeurtenis is en dat hulp geboden is. Dit blog schrijf ik voor een deel om mijn kritische economische blik op zaken te werpen, wat wellicht door sommigen als cynisch ervaren kan worden. Ik hoop dat de vragen die ik hierna noem niet als zodanig opgevat worden.
Allereerst vraag ik me af wat Koenders gedaan zou hebben als er geen geld opgehaald zou zijn. Wat zou de Minister dan gedaan hebben? Niets? Dat geloof ik niet. Van het geld dat Koenders toevoegt, hoeveel is daarvan nou echt ‘extra’ door deze verdubbeling? Sterker nog: stel nu dat men van mening zou zijn dat het bedrag eigenlijk te hoog is. Wat weerhoudt Ontwikkelingssamenwerking ervan om op andere gebieden de Samenwerkende Hulporganisaties (SHO) te korten? En zelfs als dit allemaal echt ‘extra’ is… Aan het eind van het jaar moet ook Koenders zijn begroting sluitend maken, dus dan is de vraag ten koste van wie deze ‘extra’ hulp voor Haïti gaat.
In bredere zin kan ook over dit onderwerp gespeculeerd worden. Ten eerste moet je jezelf afvragen of het wenselijk is dat goede doelen aan een popularity contests meedoen. Hoe weet je dan zeker dat het geld terecht komt op de plek waar het het meest nodig is? En wat gebeurt er vervolgens met een populair doel? Wat zou de overheid, en andere instituties als loterijen er van weerhouden om een goed doel dat toch al veel geld ophaalt te passeren ten faveure van een ander goed doel?
Bovenstaande soort vragen hangen allemaal aan het economische begrip ‘verdringing’. Net zoals dat overheidsuitgaven particuliere uitgaven van de markt kunnen drukken, kan dat andersom ook. Ik zie geen enkele reden waarom de al bestaande particuliere steun voor bepaalde doelen geen (onbewuste) overweging zou zijn bij het vaststellen van subsidiebesluiten. Uiteraard geeft een sterke mate van particuliere steun een signaal wat de maatschappij belangrijk vindt, maar het geeft ook een signaal waar misschien niet meer zo veel overheidsgeld bij hoeft.
Om een gerelateerd voorbeeld te geven: het geld ingezameld op 555 voor de tsunamislachtoffers kwam niet op, en wordt nu elders ingezet. Hogere instanties gaan klaarblijkelijk uiteindelijk toch wel met geld schuiven als particulieren ‘te veel’ steun aan een goed doel geven.
Los van of er geld aan de strijkstok blijft hangen, waarvan ik vind dat zoiets altijd maar makkelijk gezegd wordt, mag wel de vraag gesteld worden in hoeverre een gedoneerde euro daadwerkelijk een ‘extra’ euro is. Als andere instanties als de overheid ten gevolge van privaat gedoneerde euro’s subsidies terugschroeven of verschuiven kan het netto effect van een donatie nog wel eens fors tegenvallen. Sterker nog: wie weet zeker dat het overheidsbudget voor bijvoorbeeld dit soort rampen niet impliciet uitgaat van particuliere donaties?
Overigens had gezien het politieke nieuws het aansnijden van het proces Wilders ook voor de hand liggen, maar dat heb ik al genoeg gedaan, zie: (1), (2), (3) en (4).
Het is al even dat ik op dit onderwerp broed, en afgelopen week dit zich in dit voorstel een reden voor om er eens iets over te schrijven: VVD wil pensioensparen flink beperken.
Ik vraag mij af of dat wel zo slim is. In mijn ogen riekt dit naar ‘penny wise, pound foolish’. De Nederlandse overheid heeft over de jaren heel wat, vaak fiscale, faciliteiten opgetuigd om sparen te bevorderen (pensioensparen, spaarloon, levensloopsparen). De economie is immers gebaat bij een bepaald spaargedrag om de kapitaalvoorraad (‘gebouwen en machines’) uit te kunnen breiden. Daarmee zijn we in de toekomst ook verzekerd van een goed gesmeerde boterham.
Door de vergrijzing zullen pensioenfondsen op dit moment uit zichzelf, ceteris paribus, moeten krimpen. Immers, de uitstroom wordt groter, want door de vergrijzing stijgt het aantal gepensioneerden. Daarnaast krimpt de instroom door een daling van het aantal pensioenopbouwers. Dit komt door minder geboortes en het langer doorleren (wat ook voordelen heeft). Ook worden er nu maatregelen genomen waardoor de pensioenperiode korter zou moeten worden, en dat geeft ook een prikkel om minder te sparen.
Wat zou het gevolg zijn als mensen minder gaan sparen (voor hun pensioen)? Als we alleen al de bestaande kapitaalvoorraad (en beoogde groei) op peil willen houden dan zal de rente omhoog moeten. Het lijkt er niet op dat de huidige economie daar op zit te wachten.
Voor geïnteresseerden wil ik wijzen op de The Savers-Spenders Theory of Fiscal Policy van N. Gregory Mankiw. Propositie 5 is in het bijzonder interessant: “The optimal steady-state capital tax from spenders’ standpoint is zero.” Vertaald naar mijn uiteenzetting hierboven: sparen is maatschappelijk van groot belang en er moeten zo min mogelijk beletselen opgeworpen worden om dit te doen, óók in het belang van degenen die zelf niet sparen.
Het beperken van de pensioenopbouw is een fiscale truc om de staatsfinanciën op de korte termijn van lucht te voorzien. Ik voorzie echter ook als hier te lichtzinnig mee omgesprongen wordt dat de rente in Nederland gaat stijgen en toekomstige geraamde economische groei onder druk komt te staan. Als dat gebeurt lever je wat je nu verdient door pensioensparen te beperken later weer in door een lager belastbaar nationaal inkomen.
Vandaag bleek maar weer eens hoe eng de ChristenUnie in potentie is: ‘Liberale vrijheid bedreigt planeet’ Van dit sluimerende CU programma wordt weinig concreet in wetgeving, onze regering doet immers weinig anders dan op de winkel passen. En gelukkig maar. Een probleem dat ik met extremistische gelovigen heb, is onder andere dat men zeer selectief is in de vrijheden die gewaarborgd moeten worden. De vrijheid van (de eigen) godsdienst is ‘heilig’. En alles wat vakkundig buiten het hokje godsdienst gewerkt is (de in de ogen van sommigen ‘resterende’ en overbodige vrijheid van meningsuiting), is bijkans vogelvrij. Wat is er toch geworden van “heb uw naaste lief als uzelf”…?
Een en ander komt ook hypocriet over. Uit het gelinkte artikel: “Rouvoet denkt dat liberale politici steeds weer proberen om ‘religieuze mensen te verbieden dat zij organisaties hebben die personeel huren met hetzelfde geloof’.” en even daarna “‘Als volgelingen van Jezus hebben we geleerd dat vrijheid wordt bereikt door grenzen te respecteren. Wanneer een overheid vrijheid begrenst, leidt dat uiteindelijk tot meer vrijheid. Echte vrijheid is wetten gehoorzamen.’” Hoe zit het nou André? Echte vrijheid zit van binnen, en vrijheid kun je dus niet uitdragen door mensen uit te sluiten die niet hetzelfde geloven als jij. Een regel (grens / wet) stellen die mensen uitsluit heeft niets met vrijheid te maken, nooit.
Een van de andere punten waar ik wel even tegen wil ageren is bijvoorbeeld het punt dat, de facto, liberalen de economische crisis veroorzaakt hebben. Dat wil ik wel op mijn geweten hebben, en daar tegenover staat dat de meesten zonder liberalen, ‘kinderen’ van de Verlichting, nog steeds als horigen zouden leven. Kortom, Rouvoet gooit het kindeke met het badwater weg. Ik ben ook niet overtuigd dat het liberalisme ons een milieucrisis gebracht heeft. Communistische landen ontwikkelden zich even zo goed als industriële grootmachten. Dat betekent niet dat vrijheid niet debet zou kunnen zijn aan de milieuproblemen van nu, maar het is al een veeg teken dat liberalisme duidelijk geen noodzakelijke voorwaarde is.
Mijn verdict wat betreft de CU in de regering: nooit weer.
De maatschappij roept bankiers naar aanleiding van de economische crisis op om veel voorzichtiger te gaan bankieren. Onderpanden moeten op orde zijn, kasstromen moeten gegarandeerd zijn, en producten waarin rente vertaald wordt in provisie (DSB) moeten ingeperkt worden. Daarnaast wordt het verpakken en doorverkopen van leningenportefeuilles door de situatie rond Lehman Brothers ook bijzonder slecht gewaardeerd. Gelukkig heeft De Nederlandsche Bank daar nog steeds een gezonde visie op: “Verpakken lening door bank moet blijven.”
Waar ik hier heel kort (door de bocht) op in wil gaan is het concept van economische groeipaden en het gevaar van ongezonde voorzichtigheid. In een eerdere bijdrage besprak ik dit al eens, en ik voel de behoefte om hieraan een cijfermatig beeld toe te voegen. Het is namelijk in mijn ogen heel belangrijk dat we niet het kind met het badwater weggooien: economische groei is niet vies!
Stel dat we de situatie zoals we die kenden zouden handhaven. Banken denken relatief lichtzinnig over leningen, en doen verder ook niet moeilijk. Uiteraard worden banken dan vaker geconfronteerd met tegenvallers. Wel zullen dan risicovolle projecten, met mogelijk aanzienlijke (maatschappelijke) baten, makkelijker van de grond komen. De jaar-op-jaar groei, het groeipad, is in deze economie 3%, en daarnaast hebben we eens in de tien jaar een terugval van 5% doordat er weer een of andere bubbel barst. Dat jaar krimpt de economie dus: een recessie.
Zet tegenover deze situatie een nieuwe realiteit waarin banken niet langer bereid zijn om zo makkelijk als gebruikelijk was leningen te verstrekken. Niet alleen komen nieuwe risicovolle ambitieuze projecten niet van de grond, er zullen zelfs bestaande bedrijven omvallen die nu op de rand van grote risico’s opereren. Ik denk dan bijvoorbeeld aan farmaceutische / biotechnologische bedrijven. Door strengere regels neemt de groei af naar 2%.
In onderstaande tabel heb ik indexcijfers genomen voor tien opeenvolgende jaren voor de hierboven geschetste situaties. Een hoger indexcijfer staat voor meer welvaart.
|
|
Risicovolle economie
|
Voorzichtige economie
|
|
Jaar-op-jaar
|
3%
|
2%
|
|
1
|
100,0
|
100,0
|
|
2
|
103,0
|
102,0
|
|
3
|
106,1
|
104,0
|
|
4
|
109,3
|
106,1
|
|
5
|
112,6
|
108,2
|
|
6
|
115,9
|
110,4
|
|
7
|
119,4
|
112,6
|
|
8
|
123,0
|
114,9
|
|
9
|
126,7
|
117,2
|
|
10
|
120,3
|
119,5
|
Het verschil marginaal, en bij deze gekozen cijfers in het voordeel van de risicovolle economie. Anders gekozen cijfers zouden dus de voorzichtige economie er als beste uit kunnen laten springen. De vraag die dan gesteld moet worden is of ik het verschil te optimistisch of te pessimistisch heb geschat. Persoonlijk denk ik dat er eerder meer dan minder economische groei verloren gaat als wij voorzichtiger worden in het verlenen van kredieten.
Wat ik nog niet eens mee heb genomen in deze analyse is dat een recessie ook een zuiverend effect heeft. Inefficiënte bedrijven verdwijnen van het toneel als er een serieuze recessie door de economie raast: het kaf wordt dan weer eens goed van het koren gescheiden. Hierover kan men van mening verschillen, en ik ben van mening dat de economie er baat bij heeft als dit zo af en toe gebeurt. Recessies zijn misschien even vervelend als je er in zit, maar daarna heb je weer een frisse economie alsof deze naar een kuuroord is geweest.
De essentie van het voorgaande is dat een recessie niet per se slecht is. De vraag die wij ons moeten stellen is of de aanleiding tot een recessie (in het huidige geval ‘lakse’ kredietverlening) ons in de jaren in aanloop naar de crisis genoeg heeft opgeleverd om de klap op te vangen.
We schrijven het jaar 2009. Hufterig verkeersgedrag neemt langzamerhand bezit van heel Nederland, met als enig positief effect een positieve kasstroom voor de Schatkist. Héél Nederland? Nee, een kleine provincie blijft moedig weerstand bieden aan de hufterigheid in het verkeer en maakt het leven van de Schatkist zodoende bepaald niet gemakkelijk…
Wat?! Zie GS: link.
Het was weer raak gisteren, het CBS bericht “Mbo-diploma kost relatief het meest“.
Per jaar kost een Mbo opleiding meer dan een universitaire opleiding viel gelijk vandaag te lezen in de krant. De eerste nuance is dat die vlieger op gaat voor het Mbo BBL (leren/werken) want de andere vorm BOL (leren/stage) heeft dit al veel minder. Enerzijds valt te begrijpen dat technische opleidingen en dergelijke kostbaar zullen zijn voor deze leerlingen. Dat terwijl toekomstige universitaire studenten dan nog steeds op het VWO wat in boeken zitten te bladeren.
Wat ik persoonlijk opvallend vind is dat leren en werken (BBL) zo slecht scoort. Maar wat blijkt, het CBS neemt kosten ogenschijnlijk strikt. Men kijkt alleen naar de uitgaven van de overheid en de private sector aan het opleidingstraject van een leerling. Wat betekent dat dan? Dat betekent dat de baten van Mbo-ers die zich nuttig maken in het economisch verkeer niet terugkomen in deze statistiek. Het is zelfs voorstelbaar dat werkgevers bewust meer uitgeven omdat deze leerlingen al voor hen werken. Het CBS mag mij corrigeren, maar als de directe baten van een opleidingstraject ook in ogenschouw worden genomen vermoed ik dat de BBL er veel gunstiger uit komt.
Toegegeven, zo suggestief als sommige krantenkoppen waren is het CBS in diens eigen bericht niet. Wel vind ik een en ander onvoldoende genuanceerd. Nu is de statistiek zo gekleurd door verschillen in prikkels die de uitgaven beïnvloeden dat je er eigenlijk weinig mee kunt.
nu.nl: SP wil topbankiers aansprakelijk stellen
Bestuurders die hoge bonussen hebben ontvangen terwijl hun bank door hun toedoen slecht draait, moeten hun bonus inleveren en opdraaien voor de schade. Dat stelt de SP voor.
Degenen die me kennen weten het: ik heb het niet zo op de SP. Op dit punt vind ik het gedane voorstel daarentegen interessant. Het is slechts mijn intuïtie, maar ik denk dat ‘de man in de straat’ voornamelijk moeite heeft met hoge beloningen omdat er geen écht risico tegenover staat. Ik vind dat de ‘enorme verantwoordelijkheid’ die topbestuurders zouden dragen voor een belangrijk deel maar geveinsd is. Als het er op aan komt dan wordt het bedrijf, of worden toch tenminste de werknemers min of meer gered door de overheid en en passant kan de topbestuurder met een oprotpremie weg. Waar is dan de ‘enorme verantwoordelijkheid’? Ik zie hem niet, maar die geveinsde verantwoordelijkheid stuwt de beloning wel op, want “oh, wat een verantwoordelijk werk doe ik toch”. Mijn mening is dat topbestuurders op dit moment die verantwoordelijkheid niet echt dragen, maar afwentelen op anderen als het mis gaat. Daar moet iets aan gedaan worden om de huidige beloningscultuur houdbaar te houden. Je kunt inderdaad vinden dat die cultuur an sich verkeerd is, maar daarvan ben ik niet van overtuigd. Wel ben ik het er mee eens dat het krijgen van een gouden handdruk niet echt een straf is. Of in andere woorden: het risico op het krijgen van een gouden handdruk verantwoordt geen topinkomen.
Meer lezen: Topinkomens, overheidsingrijpen en moreel risico.
Vanzelfsprekend is de dramatiek weer niet van de lucht als er een recessie opsteekt. Oplopende staatsschuld, mogelijke ruzie met Brussel over het begrotingstekort enzovoort. Nu posteer ik mij rechts van het midden, dus enige terughoudendheid ten aanzien van terugkerende uitgaven (pensioenen, andersoortige uitkeringen bijvoorbeeld) kan ik mij prima in vinden. Echter, ik vind enig perspectief ook wel aanbevelenswaardig. Dus zoals dat dan gaat wil ik even de ‘achterkant van een sigarendoosje’ geven.
| Land (2008) |
Schuld/BBP |
Omzet/BBP |
Schuld/Omzet |
| Nederland (2007) |
52% |
46% |
113% |
| Nederland |
55% |
46% |
118% |
| Duitsland |
65% |
43% |
149% |
| Eurozone |
71% |
45% |
157% |
| VS |
73% |
33% |
220% |
| Japan |
173% |
35% |
494% |
|
|
|
|
| Bedrijf (2008) |
Omzet (mld) |
Schuld (mld) |
Schuld/Omzet |
| Microsoft |
60,4 |
36,5 |
60% |
| Shell |
458,4 |
153,5 |
33% |
| Daimler-Chrysler |
95,9 |
99,5 |
104% |
| AT&T |
124,0 |
168,3 |
136% |
| Proctor & Gamble |
83,5 |
74,5 |
89% |
|
|
|
|
| Bronnen: OECD en websites genoemde bedrijven. |
Wat betekent dit nu allemaal? De omzet van de overheid is voor mij alle belasting- en niet-belastinginkomsten en de schuld is natuurlijk het fameuze getal waar zo veel het nu over hebben. De cijfers van Nederland zet ik af tegen enkele andere economieën en onder een ander kopje ook tegen wat kerncijfers van commerciële bedrijven.
De vierde en laatste kolom heeft mijn nadrukkelijke aandacht. Die verhoudingsgetallen in procenten zijn ‘vergelijkbaar’ met elkaar. Daar valt uit op te maken dat zeker Nederland het misschien nog niet zo gek doet. Uiteraard is onze staatsschuld inmiddels nog verder opgelopen en hebben we het in de praktijk over een verhouding van 60%, maar daarmee zouden we nog steeds onder de omzet/schuld verhouding van AT&T zitten alsook onder de andere genoemde landen.
Wat ik hiermee wil uitdrukken is dat de Nederlandse overheid in zekere zin amper meer in de schulden steekt dan een commercieel bedrijf. Neem daar vervolgens bij in gedachten dat een overheid voor een belangrijk deel collectieve goederen levert waarvoor moeilijk of niet een vergoeding gevraagd kan worden (landsverdediging is daarvan een klassiek voorbeeld). Dat betekent dat de maatschappelijke baten van overheidsoptreden ten opzichte van de maatschappelijke baten van commerciële activiteiten waarschijnlijk relatief hoog liggen. Zou je dat meenemen dan zou je een ‘Maatschappelijke Omzet’ becijferen. Wanneer je dat getal vervolgens zou invoeren denk ik dat Nederland gewoon heel gunstig afsteekt ten opzichte van veel beursgenoteerde bedrijven.
Kritisch kijken naar de staatsschuld is goed. De staatsschuld laten oplopen door uitgaven die geen investeringen zijn, moet altijd kritisch beschouwd worden. Waar ik niet achter sta is een sfeer waarin (staats)schuld per definitie iets slechts is. Dat is het niet, en dat is het nooit geweest ook.
Ter verduidelijking: de staatsschuld liep ook fors op toen we ABN-AMRO/Fortis kochten, maar daar hadden we ook wat voor. Die bank is niet weg, maar is geld waard; deze staat voor de boekhouders onder mijn lezers gewoon braaf links op de balans als bezitting.
nrc.nl: Nederland scoort hoog in tapranglijst
De Oost-Duitse Stasi is er haast niets bij, en dan te bedenken dat het getap door onze AIVD nog niet eens is opgenomen in de statistiek. Nu weet ik als econoom dat Hirsch Ballin een punt heeft dat je door verschillen in definitie en dergelijke moeilijk kunt vergelijken. Wie weet wat de CIA uitspookt bijvoorbeeld. Maar(!), je kunt ook op andere manieren naar een en ander kijken.
Afgelopen jaar zijn er dus 26.425 telefoonnummers afgeluisterd. Dat is bijna twee keer zo veel telefoonnummers als dat ons land gedetineerden telt. Nu zegt dat nog niet alles natuurlijk, maar ik vind het opvallend. Als econoom vraag ik me bijvoorbeeld ook af of er niet afnemende meeropbrengsten zijn. Gaat het grijpen naar de tap misschien ook nog eens ten koste van nuttiger opsporingswerk? En raak je het spoor niet makkelijker bijster als je zoveel tapt? Het OM en/of de Politie wil nog wel eens iets kwijt raken… Boeven vangen prima, maar het komt op mij over als privacy schending; niet omdat het moet, maar omdat het kan. En dat is niet iets om trots op te zijn.
|
|