Er is nu een enorme hoeveelheid garantievermogen bij elkaar gebracht in de EFSF wat de grootste problemen voorlopig moet verhelpen. Sommigen menen dat het IMF er maar weer eens de zweep over moet gooien in Zuid-Europa, daar zijn ze goed in immers. Anderen willen een splitsing in (minstens) twee valutagebieden: een euro voor Zuid-Europa en een voor Noord-Europa. Allemaal met de impliciete ondertoon dat onze vrienden in Zuid-Europa er een zooitje van hebben gemaakt, dat zij de boel verpest hebben door onverstandig met hun geld om te springen, en dat ze ‘ons’ in Noord-Europa meeslepen in de misère. Ik vraag mij af hoe eerlijk het is om met de beschuldigende vinger naar het zuiden te wijzen.

Sterke economieën als de Duitse, en in het kielzog bijvoorbeeld de Nederlandse, hebben al tijden overschotten op de ‘lopende rekening‘. Dat betekent dat die landen, kort door de bocht, meer verkopen aan het buitenland dan zij van het buitenland kopen. Dat is precies waardoor een land als Griekenland in de problemen is gekomen. Simplistisch voorgesteld hebben Duitsers geld aan Grieken uitgeleend, waarmee deze Grieken vervolgens weer Duitse producten hebben gekocht. Het verdiende geld hebben deze Duitsers vervolgens weer uitgeleend aan de Grieken. Toen Duitsland nog de Mark had en Griekenland de Drachme zou de Drachme, vanzelf, minder waard geworden zijn door deze keten van transacties. Duitse producten zouden snel duurder geworden zijn voor de Grieken, waardoor de vraag naar Duitse makelij zou zijn teruggelopen. Hierdoor zou het tekort op de lopende rekening van Griekenland terug zijn gelopen.

Door de invoering van de Euro is dit duurder worden van Duitse producten, via deze route, niet gebeurd. Immers, Grieken hebben nu dezelfde munt als de Duitsers, waardoor transacties in verschillende munten de prijzen van buitenlandse producten niet meer beïnvloeden. Wat wel gebeurd is, zoals hiervoor omschreven, is dat exporterende landen in het Euro-gebied de consumptie van importerende landen hebben gefinancierd. Eigenlijk had men moeten aanvoelen dat bepaalde mechanismen die van oudsher werkten via verandering van wisselkoersen er niet meer waren. De ECB had bijvoorbeeld Duitsland (en bv. ook Nederland) moeten opdragen de overschotten op de lopende rekening terug te brengen. Dat is niet gebeurd. De meeste Noord-Europese landen hebben Zuid-Europese landen van goedkoop krediet voorzien. Dit uitgeleende geld heeft men verdiend door tegen een bijzonder gunstige wisselkoers (1 Duitse Euro = 1 Griekse Euro) naar Zuid-Europa te exporteren. In andere woorden: Noord-Europa heeft Zuid-Europa in zekere zin verslaafd gemaakt aan goedkoop krediet, en goedkope producten uit het Noorden.

Een dealer van de straat, of bookmakers om mijn part, zijn ook wel bereid om enige tijd geld te lenen aan hun afnemers om de verslaving eerst nog wat sterker aan te zetten. Als het dan echt uit de hand gelopen is, kan het misbruik beginnen. Noord-Europese landen hebben lang geprofiteerd van het exporteren naar, voornamelijk, Zuid-Europa. Ik vind dat in morele zin Noord-Europa medeplichtig is aan de problemen in de PIIGS-landen. Als jij een overschot op je lopende rekening hebt, mede door een gunstige wisselkoers, en je met de overschotten de tekorten van andere landen relatief goedkoop dicht, heb je ook gewoon schuld. De gehele Eurozone handelt relatief weinig met niet-Europese landen. Een overschot op jouw lopende rekening betekent dus meteen dat je een bevriend land elders in Europa in de problemen aan het helpen bent, zeker als dat te lang duurt. De verontwaardiging in landen als Duitsland (en Nederland) over de schulden van landen als Griekenland vind ik dus grotendeels misplaatst. Niet minder misplaatst dan een drugsdealer die klaagt dat zijn klanten in een sociaal isolement zijn gekomen, en daardoor hun schulden niet afbetalen.

Related posts:

1. Lokale overheden en moreel risico
2. Nederland te klein?

Klinkt mooi, maar zo werkt dat dus niet. Het is op zijn best herverdeling. Mogelijk gaat het ten koste van economische activiteit, en dat kost écht geld. In beginsel heb ik er geen mening over, maar we moeten uitkijken dat we gaan doen alsof belasting “geld oplevert”. Dat doet het maar zelden. Vaker kost het geld als marktimperfectie, en het is eigenlijk nooit meer dan een herverdeling van geld.

Related posts:

1. Hoogervorst weet het beter: kabinet oppassen niet te veel lenen
2. Spoedcursus economische crisis

Al eerder gaf ik aan dat ik vind dat er nogal dramatisch over staatsschulden gedaan wordt. Het CPB kwam afgelopen weken ook al met het 29-miljard-bezuinigen scenario. Ten eerste moeten we waakzaam zijn dat het geslaagde Keynesiaanse overheidsingrijpen niet te vroeg wordt gestaakt. Het risico is dat het prille economische herstel weer omslaat en we juist door premature bezuinigen ons dieper in de problemen brengen. Economische groei alleen verhelpt al in belangrijke mate de schuldenproblematiek.

De balans tussen de schulden die de ontwikkelde landen de afgelopen tijd hebben opgebouwd, ten opzichte van het bruto binnenlands product staat er slechter voor dan vlak na de Tweede Wereldoorlog, citeert de krant The New York Times Lipsky.

En dit neigt naar lachwekkend. Objectief zal het ongetwijfeld zo zijn dat westerse landen ten opzichte van het bruto binnenlands product meer schulden hebben dan na de Tweede Wereldoorlog. Stellen dat dit ‘slechter’ is, is een normatieve bewering, die in het licht van de enorm toegenomen wereldhandel hoogst bedenkelijk is. In aanloop naar de Tweede Wereldoorlog ging de wereld door de Grote Depressie: het wantrouwen in anderen, in het bijzonder buitenlanders, was enorm. Al hadden landen gewild, die periode was geen tijd om geld te lenen, ook niet als overheid.

Het huidige tijdsgewricht staat in het teken van de vrije markt. De Sovjet Unie is er niet meer, en China manifesteert zich in veel opzichten als een markteconomie. Alleen al om die reden is er veel meer geld beschikbaar wat op zich zeer wel bij overheden kan landen. Temeer renteniveaus bijzonder laag zijn, in vergelijking met wat we historisch gewend zijn. Daar komt nog eens bij dat nu westerse en ook opkomende economieën veel meer vertrouwen genieten dan net na de Tweede Wereldoorlog. En terecht, wat het tevens logisch maakt dat het aangaan van schulden makkelijker is. Als er al iets bijzonder is dan is het dat we pas onder invloed van een crisis met deze proporties die schuldenniveaus bereiken.

Daarom gaat een vergelijking van het heden met net na de Tweede Wereldoorlog mank. En normatieve opmerkingen op basis van die kromme vergelijking zijn, wat mij betreft, uit den boze.

Related posts:

1. Staatsschulden: Noord-Europa als dealer van Zuid-Europa
2. Staatsschuld: paniek in de tent?

Een en ander komt ook hypocriet over. Uit het gelinkte artikel: “Rouvoet denkt dat liberale politici steeds weer proberen om ‘religieuze mensen te verbieden dat zij organisaties hebben die personeel huren met hetzelfde geloof’.” en even daarna “‘Als volgelingen van Jezus hebben we geleerd dat vrijheid wordt bereikt door grenzen te respecteren. Wanneer een overheid vrijheid begrenst, leidt dat uiteindelijk tot meer vrijheid. Echte vrijheid is wetten gehoorzamen.’” Hoe zit het nou André? Echte vrijheid zit van binnen, en vrijheid kun je dus niet uitdragen door mensen uit te sluiten die niet hetzelfde geloven als jij. Een regel (grens / wet) stellen die mensen uitsluit heeft niets met vrijheid te maken, nooit.

Een van de andere punten waar ik wel even tegen wil ageren is bijvoorbeeld het punt dat, de facto, liberalen de economische crisis veroorzaakt hebben. Dat wil ik wel op mijn geweten hebben, en daar tegenover staat dat de meesten zonder liberalen, ‘kinderen’ van de Verlichting, nog steeds als horigen zouden leven. Kortom, Rouvoet gooit het kindeke met het badwater weg. Ik ben ook niet overtuigd dat het liberalisme ons een milieucrisis gebracht heeft. Communistische landen ontwikkelden zich even zo goed als industriële grootmachten. Dat betekent niet dat vrijheid niet debet zou kunnen zijn aan de milieuproblemen van nu, maar het is al een veeg teken dat liberalisme duidelijk geen noodzakelijke voorwaarde is.

Mijn verdict wat betreft de CU in de regering: nooit weer.

Related posts:

1. We moeten Wilders niet willen muilkorven
2. Weg met het “oh, dat mag je toch niet zeggen”-sentiment!

Waar ik hier heel kort (door de bocht) op in wil gaan is het concept van economische groeipaden en het gevaar van ongezonde voorzichtigheid. In een eerdere bijdrage besprak ik dit al eens, en ik voel de behoefte om hieraan een cijfermatig beeld toe te voegen. Het is namelijk in mijn ogen heel belangrijk dat we niet het kind met het badwater weggooien: economische groei is niet vies!

Stel dat we de situatie zoals we die kenden zouden handhaven. Banken denken relatief lichtzinnig over leningen, en doen verder ook niet moeilijk. Uiteraard worden banken dan vaker geconfronteerd met tegenvallers. Wel zullen dan risicovolle projecten, met mogelijk aanzienlijke (maatschappelijke) baten, makkelijker van de grond komen. De jaar-op-jaar groei, het groeipad, is in deze economie 3%, en daarnaast hebben we eens in de tien jaar een terugval van 5% doordat er weer een of andere bubbel barst. Dat jaar krimpt de economie dus: een recessie.

Zet tegenover deze situatie een nieuwe realiteit waarin banken niet langer bereid zijn om zo makkelijk als gebruikelijk was leningen te verstrekken. Niet alleen komen nieuwe risicovolle ambitieuze projecten niet van de grond, er zullen zelfs bestaande bedrijven omvallen die nu op de rand van grote risico’s opereren. Ik denk dan bijvoorbeeld aan farmaceutische / biotechnologische bedrijven. Door strengere regels neemt de groei af naar 2%.

In onderstaande tabel heb ik indexcijfers genomen voor tien opeenvolgende jaren voor de hierboven geschetste situaties. Een hoger indexcijfer staat voor meer welvaart.

Het verschil marginaal, en bij deze gekozen cijfers in het voordeel van de risicovolle economie. Anders gekozen cijfers zouden dus de voorzichtige economie er als beste uit kunnen laten springen. De vraag die dan gesteld moet worden is of ik het verschil te optimistisch of te pessimistisch heb geschat. Persoonlijk denk ik dat er eerder meer dan minder economische groei verloren gaat als wij voorzichtiger worden in het verlenen van kredieten.

Wat ik nog niet eens mee heb genomen in deze analyse is dat een recessie ook een zuiverend effect heeft. Inefficiënte bedrijven verdwijnen van het toneel als er een serieuze recessie door de economie raast: het kaf wordt dan weer eens goed van het koren gescheiden. Hierover kan men van mening verschillen, en ik ben van mening dat de economie er baat bij heeft als dit zo af en toe gebeurt. Recessies zijn misschien even vervelend als je er in zit, maar daarna heb je weer een frisse economie alsof deze naar een kuuroord is geweest.

De essentie van het voorgaande is dat een recessie niet per se slecht is. De vraag die wij ons moeten stellen is of de aanleiding tot een recessie (in het huidige geval ‘lakse’ kredietverlening) ons in de jaren in aanloop naar de crisis genoeg heeft opgeleverd om de klap op te vangen.

Related posts:

1. Spoedcursus economische crisis
2. Pensioenfondsen zijn er niet om de economie te herstellen

Bestuurders die hoge bonussen hebben ontvangen terwijl hun bank door hun toedoen slecht draait, moeten hun bonus inleveren en opdraaien voor de schade. Dat stelt de SP voor.

Degenen die me kennen weten het: ik heb het niet zo op de SP. Op dit punt vind ik het gedane voorstel daarentegen interessant. Het is slechts mijn intuïtie, maar ik denk dat ‘de man in de straat’ voornamelijk moeite heeft met hoge beloningen omdat er geen écht risico tegenover staat. Ik vind dat de ‘enorme verantwoordelijkheid’ die topbestuurders zouden dragen voor een belangrijk deel maar geveinsd is. Als het er op aan komt dan wordt het bedrijf, of worden toch tenminste de werknemers min of meer gered door de overheid en en passant kan de topbestuurder met een oprotpremie weg. Waar is dan de ‘enorme verantwoordelijkheid’? Ik zie hem niet, maar die geveinsde verantwoordelijkheid stuwt de beloning wel op, want “oh, wat een verantwoordelijk werk doe ik toch”. Mijn mening is dat topbestuurders op dit moment die verantwoordelijkheid niet echt dragen, maar afwentelen op anderen als het mis gaat. Daar moet iets aan gedaan worden om de huidige beloningscultuur houdbaar te houden. Je kunt inderdaad vinden dat die cultuur an sich verkeerd is, maar daarvan ben ik niet van overtuigd. Wel ben ik het er mee eens dat het krijgen van een gouden handdruk niet echt een straf is. Of in andere woorden: het risico op het krijgen van een gouden handdruk verantwoordt geen topinkomen.

Meer lezen: Topinkomens, overheidsingrijpen en moreel risico.

Related posts:

1. Topinkomens, overheidsingrijpen en moreel risico
2. Pensioenfondsen zijn er niet om de economie te herstellen

Wat betekent dit nu allemaal? De omzet van de overheid is voor mij alle belasting- en niet-belastinginkomsten en de schuld is natuurlijk het fameuze getal waar zo veel het nu over hebben. De cijfers van Nederland zet ik af tegen enkele andere economieën en onder een ander kopje ook tegen wat kerncijfers van commerciële bedrijven.

De vierde en laatste kolom heeft mijn nadrukkelijke aandacht. Die verhoudingsgetallen in procenten zijn ‘vergelijkbaar’ met elkaar. Daar valt uit op te maken dat zeker Nederland het misschien nog niet zo gek doet. Uiteraard is onze staatsschuld inmiddels nog verder opgelopen en hebben we het in de praktijk over een verhouding van 60%, maar daarmee zouden we nog steeds onder de omzet/schuld verhouding van AT&T zitten alsook onder de andere genoemde landen.

Wat ik hiermee wil uitdrukken is dat de Nederlandse overheid in zekere zin amper meer in de schulden steekt dan een commercieel bedrijf. Neem daar vervolgens bij in gedachten dat een overheid voor een belangrijk deel collectieve goederen levert waarvoor moeilijk of niet een vergoeding gevraagd kan worden (landsverdediging is daarvan een klassiek voorbeeld). Dat betekent dat de maatschappelijke baten van overheidsoptreden ten opzichte van de maatschappelijke baten van commerciële activiteiten waarschijnlijk relatief hoog liggen. Zou je dat meenemen dan zou je een ‘Maatschappelijke Omzet’ becijferen. Wanneer je dat getal vervolgens zou invoeren denk ik dat Nederland gewoon heel gunstig afsteekt ten opzichte van veel beursgenoteerde bedrijven.

Kritisch kijken naar de staatsschuld is goed. De staatsschuld laten oplopen door uitgaven die geen investeringen zijn, moet altijd kritisch beschouwd worden. Waar ik niet achter sta is een sfeer waarin (staats)schuld per definitie iets slechts is. Dat is het niet, en dat is het nooit geweest ook.

Ter verduidelijking: de staatsschuld liep ook fors op toen we ABN-AMRO/Fortis kochten, maar daar hadden we ook wat voor. Die bank is niet weg, maar is geld waard; deze staat voor de boekhouders onder mijn lezers gewoon braaf links op de balans als bezitting.

Related posts:

1. Pensioenfondsen zijn er niet om de economie te herstellen
2. SP is hypocriet en niet eerlijk

Wat ging er mis in aanloop naar de kredietcrisis? Natuurlijk beschreef ik dat al kort in “Spoedcursus economische crisis”, maar daarmee is het hele verhaal nog niet uitgelegd. In de VS werd geld uitgeleend aan mensen waarvan eigenlijk wel na te gaan was dat deze dat nooit meer terug zouden kunnen terugbetalen: ninja‘s. Eigenlijk net zoiets als waar DSB zich kennelijk schuldig aan heeft gemaakt, alleen dan nog verstrekkender. In tegenstelling tot de Nederlandse situatie, voor zolang het duurt, was dit exorbitante uitlenen aan kapitaalloze personen een geïnstitutionaliseerde praktijk. Nu gaat mij het er niet om of de Democraten of Republikeinen daar nou schuld aan hebben (ik heb helaas even alleen twee min of meer pro-Republikeinse bronnen: (1) en (2)), maar het is hier wel van belang dat vanuit de federale overheid bedrijven actief werden aangespoord dit soort ‘onveilige’ kredieten te verstrekken. Met alle gevolgen van dien.

Zelfs als geabstraheerd wordt van de directe gevaren kun je niet anders dan constateren dat het huidige kabinet een dergelijke historische fout zou willen herhalen: het aansporen van bedrijven om de economie te redden of toch tenminste dingen te doen die misschien niet meteen het commerciële doel behartigen. Net zoals de kredietverstrekkers in de VS geen geld hadden moeten verstrekken aan mensen die dat niet konden betalen, mag van Nederlandse pensioenfondsen niet gevraagd worden de economie te redden. Het gaat om ons pensioengeld en dat is dus geen vehikel voor Den Haag om mee te spelen.

Milton Friedman merkte bij leven op dat ‘de maatschappelijke verantwoordelijkheid van bedrijven het verhogen van diens winst is’. En dat geldt hier ook, dus aan minister Bos: handen af van de pensioenfondsen.

Related posts:

1. Spoedcursus economische crisis
2. Staatsschuld: paniek in de tent?

En dan probleem twee, wat gaan we dan doen in Nederland? De logistiek waar we al groot in zijn krijgt op dit moment ook onzalig op de sodemieter door deze crisis. En buitengewoon technisch is de gemiddelde Nederlander ook niet dus dat is ook niet de juiste richting. Daarnaast ga maar na, de auto-industrie in de VS implodeert ook. Het is heus niet zo dat als je minder gaat bankieren in Nederland dat je beter komt te zitten.

In mijn beleving zou je als toezichthouder in Nederland er op toe moeten zien dat Nederlandse banken zelf actief hun tegoeden investeren in plaats van ingewikkelde producten kopen van collega banken (uit het buitenland). Ik denk dat het (voormalige?) ING Real Estate op zich een goed voorbeeld zou kunnen zijn: investeren in stenen. Dan heb je zelf in de hand wat er met je geld gebeurt.

Ook meen ik dat er op Europees niveau misschien iets gedaan kan worden om een Europese bancaire markt te creëren. Het is koffiedik kijken, maar als banken zoals Bos stelt kleiner moeten omdat Nederland al te klein is, dan kunnen Europese financiële instellingen het wel schudden op het wereldtoneel. Waarom niet meer integreren opdat banken in ieder geval op Europese schaal gerust kunnen groeien? Precies weet ik het niet, maar volgens mij kun je ook makkelijker risico spreiden als je niet beperkt bent tot de landsgrenzen van Nederland. Meer Europees denken!

Related posts:

1. Kroes heeft een vreemde opvatting over mededinging
2. Staatsschulden: Noord-Europa als dealer van Zuid-Europa

SP-lijsttrekker Dennis de Jong is aan het woord in een interview met NU.nl. Tijd om eens wat inhoudelijk commentaar te geven op de eurosceptische SP.

Als er niet structurele veranderingen aan de Europese interne markt worden doorgevoerd is het wachten op de volgende crisis. (…) Als de banken worden opgelapt en het vervolgens daarbij blijft gaat het vroeg of laat op dezelfde manier mis.

Open deur natuurlijk. Als je niks verandert zal het in de toekomst ook zo gaan. Maar de SP zou dan ook eens moeten aangeven wat er intrinsiek mis is met een crisis om de zoveel tijd. Blanchard, tegenwoordig hoofdeconoom van het IMF, toonde al eens aan dat economische bubbels rationeel kunnen zijn: link. Het blijkt ook dat bouwen met het eind van een economische opgang in zicht gewoon rationeel is: link. Dit soort dingen horen bij een vrije markteconomie, en je merkt gewoon dat de SP via een achterdeur van dit marktdenken af wil. Dat mogen ze, maar dan moeten ze ook nadrukkelijk aangeven ten koste van welke vrijheden dat zal gaan.

Volgens De Jong worden bedrijven binnen de Europese Unie steeds groter en gevaarlijk machtig. “Brussel heeft te maken met 12.000 lobbyisten. Die mensen zijn er niet voor de belangen van burgers, maar van industrieën en multinationals.”

Dat klopt helemaal, maar er werken ook een stuk of wat volksvertegenwoordigers en ondersteunende staf in Brussel. Daarnaast zijn de belangen van industrieën en multinationals niet per se tegengesteld aan die van de burgers. Burgers werken bij deze bedrijven, doen bij deze bedrijven hun inkopen en vaak is hun pensioen voor een belangrijk deel belegd in deze bedrijven. Die lobbyisten werken indirect meer voor de burger dan de SP ons wil doen geloven.

De Jong dringt aan op een uitgebreide discussie over democratisering van de economie. Hierin moet meer ruimte zijn voor vakbonden en werknemers. “Nu zijn de banken gered met het belastinggeld van de mensen. Over een aantal jaar krijgt de rest van de economie een klap, omdat het systeem niet klopt.”

Ik denk dat de SP hier in zoverre een punt heeft dat het interessant is te onderzoeken wat de Code-Tabaksblat ons gebracht heeft. Met die code werden de aandeelhouders aanmerkelijk belangrijker en het is misschien niet vreemd om te kijken of andere stakeholders ook niet een prominentere positie horen te krijgen in corporate governance.

We moeten toe naar een maatschappij waarbij het om iedereen gaat. Anders klapt de economie zo weer in elkaar.

En als ik zeg dat de economie nu al om iedereen draait? Het is in niemands belang dat mensen massaal werkloos worden, dat is een enorm verlies aan welvaart; ook voor degenen die hun werk houden. En daarnaast moet er ook niet overdreven worden. De economie is niet in elkaar geklapt. Het beste argument daarvoor is: kijk naar buiten, loop over straat, zo veel slechter gaat het heus niet ten opzichte van een jaar geleden. Het is net alsof wij moeten geloven dat we zullen terugkeren naar de jaren ’30 met enorme armoede en meer narigheid. Dat is onzin, vindt ook professor Maarten van Rossem: link.

Uit het uitgebreidere interview wil ik nog deze quote halen:

Is het normaal dat we elk jaar 4,5 miljard bij Brussel in de pot gooien en daarmee de grootste betaler zijn? 250 euro per Nederlander. En wat krijgen we daarvoor terug?

Ik mag gecorrigeerd worden, maar ik vind dit hypocriet. De SP staat vooraan als hogere inkomens binnen Nederland meer belast moeten worden. Wat krijgen hoge inkomens in Nederland daar voor terug? Maar als wij als rijken, ook voor Europese begrippen, meer aan Brussel afdragen wil de SP niet thuis geven. Dan is het opeens prima om de eigen Nederlandse zakken te vullen en de minderbedeelden te laten creperen. In mijn ogen houdt de SP er een dubbele moraal op na.

Related posts:

1. Spoedcursus economische crisis
2. VVD programma besproken